بریکس و اقتصاد ایران؛ فرصت تازه تهران برای تجارت و پرداخت
بریکس و اقتصاد ایران حالا بیش از گذشته به یکدیگر گره خورده‌اند. عضویت ایران در این گروه، فرصت‌های تازه‌ای برای تجارت، پرداخت و همکاری مالی ایجاد کرده است. با این حال، اختلاف میان اعضای بریکس اجازه نمی‌دهد تهران این گروه را یک جبهه اقتصادی منسجم بداند.
محمدامین مکرمی: بریکس در سال‌های اخیر دامنه فعالیت خود را گسترش داده است. این گروه اکنون مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ و کشورهای خارج از مدار سنتی غرب را کنار هم قرار می‌دهد.
برزیل، روسیه، هند و چین هسته اولیه بریکس را تشکیل دادند. آفریقای جنوبی نیز بعدا به این جمع پیوست. مصر، اتیوپی، امارات، ایران و اندونزی نیز در مراحل بعد عضو گروه شدند.
در کنار اعضای اصلی، ۱۰ کشور دیگر نیز عنوان «کشور شریک بریکس» را دارند. اعضای این گروه اکنون سهم قابل‌توجهی از اقتصاد جهان را در اختیار دارند. برآوردها سهم آنها را بر پایه برابری قدرت خرید حدود ۴۰ درصد نشان می‌دهد.
این وزن اقتصادی، بریکس را برای کشورهایی مانند ایران به یک ظرفیت مهم تبدیل کرده است.
بریکس و اقتصاد ایران؛ فرصت بزرگ اما بدون تضمین
براساس گزارش فایننشال تایمز، یک پرسش مهم همچنان مقابل بریکس قرار دارد. آیا اعضای این گروه می‌توانند درباره سیاست‌های اقتصادی و مالی مشترک به توافق برسند؟
هند در آستانه نشست سران بریکس در دهلی‌نو تلاش کرده بر توسعه و اقتصاد تمرکز کند. مقام‌های این کشور تمایل کمتری به شعارهای بزرگ ژئوپلیتیک نشان می‌دهند.
موضوع مقابله با دلار نیز یکی از محورهای اختلاف میان اعضاست. هند همچنان دلار را بخش مهمی از تجارت جهانی می‌داند. دهلی‌نو نمی‌خواهد بریکس به یک ائتلاف آشکار ضدغربی تبدیل شود.
با این حال، آمارهای تجاری از رشد روابط اقتصادی میان اعضا خبر می‌دهند. تجارت کالا میان اعضای بریکس از سال ۲۰۰۳ بیش از ۱۳ برابر افزایش یافته است.
ارزش صادرات درون‌بریکسی نیز در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱.۲ تریلیون دلار رسید. این رقم نشان می‌دهد روابط اقتصادی اعضا تنها به نشست‌های سیاسی محدود نمی‌ماند.
بانک بریکس چه نقشی دارد؟
بانک توسعه نوین بریکس یکی دیگر از ابزارهای اقتصادی این گروه است. اعضا این بانک را در سال ۲۰۱۵ راه‌اندازی کردند.
این بانک تا اوایل سال ۲۰۲۶ حدود ۴۳ میلیارد دلار وام تصویب کرد. پروژه‌های زیرساختی و توسعه‌ای بخش مهمی از فعالیت آن را تشکیل می‌دهند.
اعضای بریکس همچنین همکاری در حوزه انرژی سبز، فناوری فضایی و بهداشت را گسترش داده‌اند.
برای ایران، دسترسی به چنین ظرفیت‌هایی اهمیت زیادی دارد. تهران برای جذب سرمایه و توسعه زیرساخت‌ها به منابع مالی متنوع نیاز دارد.
مسیرهای پرداخت جدید؛ فرصت مهم برای ایران
یکی از مهم‌ترین موضوعات بریکس، توسعه مسیرهای مالی مستقل‌تر است. برخی اعضا روی اتصال سامانه‌های پرداخت سریع خود کار می‌کنند.
پیکس برزیل و UPI هند از جمله سامانه‌هایی هستند که امکان همکاری میان آنها مطرح شده است.
چنین شبکه‌ای می‌تواند بخشی از پرداخت‌های میان اعضا را از مسیرهای سنتی بین‌المللی خارج کند. این موضوع برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد.
تحریم‌های آمریکا دسترسی ایران به بخش بزرگی از شبکه مالی جهانی را محدود کرده‌اند. در نتیجه، تهران به مسیرهای متنوع برای تجارت و تسویه مالی نیاز دارد.
با این حال، بریکس راه‌حل فوری تحریم‌ها نیست. اعضا هنوز درباره سازوکار مالی مشترک و کاهش نقش دلار اتفاق‌نظر ندارند.
اختلاف چین و هند؛ چالش جدی بریکس
چین نگاه بلندپروازانه‌تری به بریکس دارد. پکن این گروه را بخشی از روند تغییر نظم جهانی می‌داند.
در مقابل، هند و برزیل بر همکاری اقتصادی و توسعه‌ای تاکید بیشتری دارند. آنها نمی‌خواهند بریکس به یک بلوک کاملا ضدغربی تبدیل شود.
اختلاف‌ها تنها به اقتصاد محدود نمی‌شوند. اعضا درباره مسائل امنیتی نیز دیدگاه‌های متفاوتی دارند.
هند و برزیل ترجیح می‌دهند تجارت و توسعه در مرکز فعالیت بریکس قرار گیرد. چین توجه بیشتری به موضوعات امنیتی و ژئوپلیتیک نشان می‌دهد.
عضویت همزمان ایران و امارات نیز پیچیدگی‌های تازه‌ای ایجاد کرده است. اختلاف تهران و ابوظبی در برخی موضوعات سیاسی، روند اجماع در گروه را دشوار می‌کند.
در یکی از نشست‌های وزیران خارجه بریکس در هند نیز اختلاف میان نمایندگان ایران و امارات بر مذاکرات تاثیر گذاشت.
تجربه روسیه چه پیامی برای ایران دارد؟
روسیه نمونه مهمی از نقش بریکس در شرایط تحریم به شمار می‌رود. مسکو پس از جنگ اوکراین روابط تجاری خود با اعضای بریکس را گسترش داد.
برآورد یک موسسه مشاوره‌ای روسی نشان می‌دهد بیش از نیمی از تجارت خارجی روسیه اکنون با اعضای اصلی بریکس انجام می‌شود.
این سهم نسبت به دوران پیش از جنگ اوکراین تقریبا دو برابر شده است.
تجربه روسیه نشان می‌دهد شبکه تجاری بریکس می‌تواند بخشی از فشارهای خارجی را کاهش دهد. با این حال، این شبکه جای بازارهای جهانی را به‌طور کامل نمی‌گیرد.
ایران چگونه می‌تواند از کارت بریکس استفاده کند؟
فرصت اصلی بریکس برای ایران در تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری مالی قرار دارد. تهران می‌تواند بازارهای بیشتری برای کالاهای خود پیدا کند.
همکاری بانکی و توسعه مسیرهای پرداخت نیز اهمیت زیادی دارد. جذب سرمایه برای زیرساخت، انرژی و حمل‌ونقل نیز می‌تواند در دستور کار قرار گیرد.
اما عضویت سیاسی به‌تنهایی نتیجه اقتصادی ایجاد نمی‌کند. ایران برای استفاده از ظرفیت بریکس به برنامه تجاری، دیپلماسی اقتصادی و سازوکارهای اجرایی نیاز دارد.
اختلاف چین و هند نیز نشان می‌دهد بریکس هنوز یک بلوک اقتصادی یکپارچه نیست. تنش میان برخی اعضای جدید نیز تصمیم‌گیری مشترک را دشوارتر می‌کند.
در نتیجه، تهران نباید بریکس را نسخه‌ای فوری برای خنثی‌کردن تحریم‌ها بداند.
ظرفیت واقعی بریکس شاید در ایجاد یک جبهه واحد نباشد. این گروه می‌تواند شبکه‌ای از بازارها، بانک‌ها و مسیرهای همکاری میان اقتصادهای بزرگ غیرغربی بسازد.
برای ایران، موفقیت زمانی معنا پیدا می‌کند که عضویت در بریکس به تجارت، سرمایه‌گذاری و پرداخت واقعی منجر شود. در غیر این صورت، این عضویت بیشتر در سطح سیاسی باقی خواهد ماند.
