هیچکس با بالا رفتن کیفیت، ایمنی و پاکیزگی خودروها مخالف نیست؛ اما اگر الزامهای تازه بدون آماده شدن سوخت، قطعه، تجهیزات آزمون و خدمات پس از فروش اجرا شوند، بهجای آنکه صنعت را یک قدم جلو ببرند، ممکن است خط تولید را متوقف کنند. کارشناسان راهحل را «استانداردگذاری هوشمند» و مرحلهبهمرحله میدانند.
سالهاست بحث استانداردهای اجباری خودرو در ایران داغ است؛ از فهرست معروف ۸۵ استاندارد تا الزامهای جدیدتر. اصل ماجرا روشن است: خودروسازی بدون ارتقای ایمنی، کیفیت و کاهش آلایندگی آیندهای ندارد. پرسش اصلی اما این است که هر استاندارد چگونه و در چه زمانی باید اجرا شود.
خودرو بهتنهایی استاندارد نمیشود
خودرو حاصل کار یک زنجیره کامل است: موتور، سوخت، قطعهسازان، فناوری، آزمایشگاهها، زیرساختها، شبکه خدمات پس از فروش و حتی توان خرید مصرفکننده. اگر یکی از این حلقهها عقب بماند، صدور یک بخشنامه کل زنجیره را به سطح بالاتر نمیبرد.
نمونه روشن آن سوخت است. وقتی تأمین پایدار بنزین با کیفیت لازم هنوز با مشکل روبهروست، سختگیری بر استانداردهای بسیار بالای آلایندگی موتور، بدون حل مسئله سوخت، نتیجه دلخواه را نمیدهد.
تجربه روسیه در روزهای تحریم
صنعت خودروی روسیه پس از جنگ اوکراین و تحریمها با کمبود جدی قطعه و فناوری روبهرو شد. دولت برای اینکه تولید متوقف نشود، اجرای بخشی از الزامها را برای مدتی سبکتر کرد. این تصمیم به معنای کنار گذاشتن استاندارد نبود؛ پذیرفتن این واقعیت بود که شرایط غیرعادی، تصمیم غیرعادی میخواهد.
ایمنی خط قرمز است، بقیه را میشود مرحلهبندی کرد
همه استانداردها وزن یکسانی ندارند. الزامهایی که با جان سرنشینان و ایمنی پایه خودرو سروکار دارند باید بیچونوچرا اجرا شوند. اما برای بخشی دیگر میتوان مهلت تعیین کرد، آنها را پلهپله اجرا کرد یا در شرایط اضطراری موقتاً تعدیل کرد؛ به شرط آنکه مسیر بازگشت به سطح بالاتر از همان ابتدا روشن باشد.
کپیبرداری از اروپا کافی نیست
مشکل از جایی شروع میشود که استاندارد از «ابزار» سیاستگذاری به «هدف» تبدیل شود. وقتی گفته میشود فلان استاندارد در اروپا اجرا میشود، باید پرسید آیا همه پیشنیازهای آن در ایران هم فراهم است؟ اگر نه، راه درست الزام ناگهانی نیست، بلکه طراحی یک دوره گذار است.
بحران هم نباید بهانه حذف استاندارد شود
روی دیگر سکه هم مهم است. اگر هر بار صنعت به مشکل خورد، استانداردها کنار گذاشته شوند، در نهایت مصرفکننده هزینهاش را میدهد و اعتماد عمومی به نظام استاندارد از بین میرود. پس مسئله امروز انتخاب میان «استاندارد» و «تولید» نیست.
سه وضعیت، سه رویکرد
به باور کارشناسان، نظام استانداردگذاری باید سه وضعیت را از هم جدا کند:
- شرایط عادی: استانداردها صنعت را به سمت سطحهای بالاتر هل بدهند.
- دوره گذار: به خودروساز و قطعهساز زمان و امکان کافی برای تطبیق داده شود.
- شرایط بحران: برخی الزامها، به جز الزامهای حیاتی ایمنی، با ضوابط روشن و برای مدت مشخص تعدیل شوند.
این نگاه نه عقبنشینی از استاندارد است و نه کوتاه آمدن در برابر خودروساز؛ استاندارد را از یک دستور اداری به ابزاری برای رشد صنعت تبدیل میکند.
استاندارد خوب از کجا شناخته میشود؟
شاید بهجای پرسیدن اینکه «چند استاندارد دیگر به فهرست اضافه کنیم؟» باید پرسید آیا استانداردهای فعلی واقعاً صنعت را یک پله بالاتر بردهاند یا فقط دیواری بلندتر جلوی تولید ساختهاند. استاندارد خوب آن نیست که فقط روی کاغذ سختگیر باشد؛ استانداردی است که صنعت بتواند از آن بالا برود و به مرحله بعد برسد.
این گزارش بر پایه یادداشت احمد فرهادی در اندیشکده خودرو تهیه شده است. عکس: Steve Jurvetson / Flickr، مجوز CC BY 2.0
منبع: اندیشکده خودرو





