وقتی میدان جنگ از مرزها عبور میکند
وقتی رئیسجمهور میگوید «ما در یک جنگ تمامعیار در ابعاد کامل قرار داریم»، شاید مهمتر از خود جمله، این باشد که بدانیم منظورش از جنگ چیست و این تعبیر چه الزامات و پیامدهایی برای اداره کشور دارد؟
این جمله را نمیتوان جدا از مجموعه مواضع اخیر مسعود پزشکیان فهم کرد. او در ماههای گذشته بارها از جنگی سخن گفته که فقط نظامی نیست؛ از فشار اقتصادی و تحریمها گرفته تا تهدیدهای امنیتی، فشار بر تجارت خارجی، مشکلات معیشتی و تلاش برای ایجاد شکاف و اختلاف در داخل. او حتی پیشتر گفته بود نگرانی اصلیاش در شرایط «نه جنگ و نه صلح»، وضعیت اقتصادی و معیشت مردم است و معتقد است فشار خارجی میتواند از مسیر اختلافات داخلی اثرگذار شود.
بنابراین «جنگ تمامعیار» در ادبیات پزشکیان را میتوان یک تعریف چندلایه از وضعیت کشور دانست؛ تعریفی که در آن موشک و میدان نظامی تنها یکی از صحنههای درگیری است.
جنگ فقط در میدان نظامی نیست
اگر جنگ را صرفاً به معنای حمله نظامی و پاسخ نظامی بدانیم، بخش بزرگی از واقعیت این روزهای کشور را نادیده گرفتهایم.
در نگاه دولت، جنگ اقتصادی نیز بخشی از همین رویارویی است؛ محدودیت صادرات و واردات، تحریم، فشار بر منابع ارزی، اختلال در تجارت و فشار بر اقتصاد خانوارها، همگی میتوانند بخشی از میدان جنگ تلقی شوند. پزشکیان در مردادماه نیز از جنگ «اقتصادی، نظامی و امنیتی» سخن گفته بود.
از این منظر، وقتی رئیسجمهور میگوید «جنگ تمامعیار»، معنای عملی آن این است که کشور باید همزمان در چند جبهه مقاومت کند: امنیت، اقتصاد، دیپلماسی، تولید، معیشت و انسجام اجتماعی.
این برداشت با مواضع دیگر او نیز سازگار است.
او از یک طرف میگوید ایران جنگ را انتخاب نکرده و در برابر حمله از خود دفاع خواهد کرد؛ از طرف دیگر، همچنان بر مذاکره و رسیدن به توافق تأکید دارد. در گفتوگوهای اخیرش با رسانههای آمریکایی نیز همین دو خط موازی دیده میشود: مقاومت در برابر فشار و در عین حال تلاش برای باز کردن مسیر دیپلماسی.
تناقضی میان مقاومت و مذاکره نیست
شاید یکی از مهمترین بخشهای سخنان اخیر رئیسجمهور همین باشد که جنگ و مذاکره را دو مفهوم متضاد نمیداند.
پزشکیان در جلسه اخیر هیئت دولت صراحتاً گفت که ایران در جنگ تمامعیار است، اما در همین شرایط در حال گفتوگو و مذاکره نیز هست و از موضع عزت و اقتدار برای احقاق حقوق ملت سخن میگوید. او در کنار مذاکره، از برنامه مقاومت و تابآوری نیز سخن گفت.
این یعنی از نگاه دولت، مذاکره لزوماً به معنای پایان مقاومت نیست؛ بلکه مذاکره یکی از ابزارهای مدیریت جنگ است.
به بیان سادهتر، اگر جنگ را یک واقعیت تحمیلشده بدانیم، دیپلماسی میتواند یکی از راههای کاهش هزینههای آن باشد؛ همانطور که توان دفاعی، تولید داخلی، مدیریت اقتصاد و حفظ انسجام اجتماعی ابزارهای دیگر آن هستند.
اما «تابآوری» یک کلمه ساده نیست
در این میان شاید مهمترین واژهای که باید جدی گرفته شود، «تابآوری» باشد.
تابآوری فقط این نیست که مردم سختی را تحمل کنند.
اگر قرار است کشور در یک جنگ تمامعیار اقتصادی، امنیتی و نظامی قرار داشته باشد، تابآوری باید در ساختار حکمرانی نیز دیده شود.
یعنی دولت باید بتواند کالاهای اساسی را تأمین کند؛ تولید متوقف نشود؛ شبکه بانکی و پرداخت کار کند؛ انرژی و سوخت پایدار بماند؛ تجارت خارجی تا حد امکان جریان داشته باشد؛ فعال اقتصادی بتواند برای فردای خود برنامهریزی کند و مهمتر از همه، مردم احساس نکنند هزینههای جنگ فقط بر دوش آنها گذاشته شده است.
پزشکیان در سخنان اخیر خود از دستگاههای اقتصادی، نفت، نیرو، صمت، جهاد کشاورزی و دیگر مجموعهها برای مدیریت شرایط تشکر کرده و در کنار آن بر اتکا به توان داخلی و همکاری با یکدیگر تأکید کرده است.
پس اگر «جنگ تمامعیار» تعریف دولت از وضعیت کشور است، باید مدیریت تمامعیار نیز متناسب با آن شکل بگیرد.
سختترین جبهه، داخل کشور است
شاید مهمترین بخش این نگاه، همان نکتهای باشد که پزشکیان پیشتر درباره خطر اختلاف داخلی مطرح کرده بود.
او گفته بود که از نگاهش، آمریکا و اسرائیل ممکن است نتوانند صرفاً با جنگ و موشک ایران را وادار به پذیرش خواستههایشان کنند، اما اختلاف، تفرقه و درگیری داخلی میتواند کشور را آسیبپذیر کند.
این حرف یک پیام مهم دارد:
در یک جنگ تمامعیار، سرمایه اجتماعی به اندازه تجهیزات نظامی اهمیت پیدا میکند.
جامعهای که اعتماد بیشتری میان مردم و حاکمیت در آن وجود داشته باشد، شایعه کمتر اثر میگذارد، بازار کمتر دچار التهاب میشود، مردم کمتر به رفتارهای هیجانی اقتصادی روی میآورند و هزینه مدیریت بحران پایینتر میآید.
در مقابل، اگر مردم احساس کنند اطلاعات کافی در اختیارشان قرار نمیگیرد، تصمیمات اقتصادی برایشان قابل پیشبینی نیست یا فشارها عادلانه توزیع نمیشود، حتی یک فشار خارجی محدود نیز میتواند اثر بسیار بزرگتری پیدا کند.
بنابراین «جنگ تمامعیار» یک هشدار است، نه فقط یک شعار
به نظرم مهمترین معنای این جمله را باید در همین نقطه جستوجو کرد.
رئیسجمهور با این تعبیر عملاً میگوید کشور نباید شرایط موجود را یک وضعیت عادی تلقی کند.
اما درست در همین نقطه، یک مسئولیت بزرگ متوجه دولت میشود:
اگر شرایط جنگی است، تصمیمگیری هم باید متناسب با شرایط جنگی، سریع، شفاف، هماهنگ و مبتنی بر اولویتهای روشن باشد.
در شرایط عادی شاید بتوان یک تصمیم اقتصادی را ماهها بررسی کرد؛ در شرایط جنگی، تأخیر خود میتواند هزینه داشته باشد.
در شرایط عادی ممکن است یک دستگاه دولتی با دستگاه دیگر هماهنگ نباشد؛ در شرایط جنگی، ناهماهنگی میتواند به اختلال در زنجیره تأمین منجر شود.
در شرایط عادی ممکن است فعال اقتصادی بتواند چند ماه برای تغییر سیاست صبر کند؛ در شرایط جنگی، بیثباتی مقررات میتواند سرمایه را متوقف کند.
و در شرایط عادی، شاید مردم بتوانند فشار اقتصادی را برای مدتی تحمل کنند؛ اما در جنگ فرسایشی، معیشت مردم خود به یکی از مؤلفههای امنیت ملی تبدیل میشود.
مردم فقط «تابآوری» نمیخواهند؛ نتیجه هم میخواهند
در نهایت، شاید مهمترین آزمون این نگاه همین باشد.
اگر کشور واقعاً در یک جنگ تمامعیار قرار دارد، مردم نیز باید بتوانند آثار این وضعیت را در نحوه اداره کشور ببینند.
یعنی تصمیمات اقتصادی روشنتر شود، اولویتها مشخصتر شود، منابع به شکل هدفمندتری مصرف شود، با فساد و رانت جدیتر برخورد شود، تولید و تجارت تا حد ممکن حفظ شود و فشارها به شکل عادلانهتری توزیع شود.
«تابآوری» نباید فقط به معنای دعوت مردم به تحمل باشد.
تابآوری یعنی حکومت و جامعه هر دو توان تحمل، اصلاح و ادامه مسیر را داشته باشند.
و شاید معنای واقعی جمله «ما در جنگ تمامعیار هستیم» همین باشد:
جنگ فقط در آسمان و مرزها اتفاق نمیافتد؛ در اقتصاد، بازار، کارخانه، سفره مردم، اعتماد عمومی، رسانه، دیپلماسی و حتی در کیفیت تصمیمگیری مدیران نیز جریان دارد.
اگر چنین تعریفی از جنگ پذیرفته شود، آنگاه پیروزی نیز فقط با پایان شلیکها سنجیده نمیشود.
پیروزی آنجاست که کشور بتواند بدون فروپاشی اقتصادی، بدون از دست دادن سرمایه اجتماعی و بدون گرفتار شدن در شکافهای داخلی، از این دوره عبور کند.
و این شاید دشوارترین معنای «جنگ تمامعیار» باشد.
عکس روی جلد: محسن رنگینکمان / ویکیمدیا کامانز، مجوز CC BY 4.0
حسن بشارتنیا
صاحب امتیاز و مدیر مسئول نشریه قطعات خودرو





