تحلیل بودجه ۱۴۰۵ و مقایسه آن با سال ۱۴۰۴
بر اساس لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ کل کشور، میتوان تحلیل زیر را ارائه کرد:
۱. تصویر کلان بودجه ۱۴۰۵
حجم کل بودجه کشور:
حدود 1444 تریلیون ریال
بودجه کل کشور شامل سه بخش اصلی است:
- الف- بودجه عمومی دولت
- ب- بودجه شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات انتفاعی وابسته
- ج- بودجههای جمعی–خرجی (موارد دوبار شماریشده)
۲. بودجه عمومی دولت
- ۲–۱. منابع بودجه عمومی
جمع منابع عمومی دولت: حدود ۵۲٫۲ هزار هزار میلیارد ریال
اجزای اصلی منابع:
درآمدهای عمومی (بهویژه درآمدهای مالیاتی)
واگذاری داراییهای سرمایهای (عمدتاً نفت و گاز)
واگذاری داراییهای مالی (انتشار اوراق مالی اسلامی به مبلغ حدود ۹۴۰ هزار میلیارد ریال)
نکته مهم:
وابستگی به مالیات و اوراق مالی اسلامی نسبت به سالهای قبل تقویت شده است. این موضوع نشاندهنده تلاش دولت برای کاهش اتکای مستقیم به نفت است، هرچند درآمدهای نفتی همچنان نقش کلیدی در تراز منابع ایفا میکنند.
- ۲–۲. مصارف بودجه عمومی
جمع مصارف عمومی دولت: حدود ۵۲٫۲ هزار هزار میلیارد ریال
ترکیب مصارف:
هزینههای جاری (حقوق و دستمزد، یارانهها و هزینههای اداره دولت)
تملک داراییهای سرمایهای (پروژههای عمرانی)
تملک داراییهای مالی (بازپرداخت بدهیها و تعهدات)
۳. بودجه شرکتهای دولتی، بانکها و مؤسسات وابسته
حجم بودجه این بخش: حدود ۸۹ هزار هزار میلیارد ریال
ویژگیهای این بخش:
بیش از ۶۰ درصد از حجم کل بودجه کشور را به خود اختصاص میدهد
شامل شرکتهای بزرگ نفتی، انرژی، بانکی و زیرساختی است
تحلیل:
تمرکز بالای منابع در شرکتهای دولتی همچنان یکی از ویژگیهای ساختاری اقتصاد ایران است. شفافیت، بهرهوری و کارایی این بخش نقشی تعیینکننده در موفقیت یا ناکامی سیاستهای بودجهای دارد.
۴. سیاستهای مالیاتی و درآمدی مهم
برخی احکام شاخص لایحه بودجه ۱۴۰۵:
مالیات بر حقوق بهصورت پلکانی (۱۰ تا ۳۰ درصد) که نسبت به سال ۱۴۰۴ تغییری نکرده است.
افزایش سقف معافیت مالیاتی اشخاص حقیقی و حقوقی تا ۴۰ میلیون تومان در ماه که نسبت به سال قبل حدود ۶۶ درصد افزایش یافته است.
تأکید اصلی بر:
افزایش درآمد ابرازی مؤدیان از ۳۵ درصد در سال ۱۴۰۴ به ۴۵ درصد در سال ۱۴۰۵
کاهش فرار مالیاتی
همچنین، تداوم مالیات بر ارزش افزوده با جهتدهی بخشی از منابع آن به:
حمایت از بازنشستگان
تأمین کالابرگ خانوار
۵. سیاستهای هزینهای و رفاهی
- ۵–۱. حقوق و دستمزد
افزایش ۲۰ درصدی حقوق کارکنان دولت و بازنشستگان
افزایش حداقل حقوق ماهانه
تعیین سقف خالص پرداختی معادل ۷ برابر حداقل حقوق
- ۵–۲. حمایتهای اجتماعی
افزایش مستمری مددجویان کمیته امداد و بهزیستی: ۳۰ درصد
افزایش مستمری والدین شهدا: ۲۰ درصد
تداوم پرداخت یارانهها و حمایتهای هدفمند
۶. انرژی، آب و محیطزیست (محور مهم توسعه پایدار)
افزایش نرخ انرژی برای مصرف مازاد بر الگوی تعیینشده
اعمال جرایم و عوارض سنگینتر برای:
برداشت غیرمجاز آب
عدم رعایت الگوی کِشت
تخصیص منابع برای:
بهینهسازی مصرف انرژی
نوسازی شبکه برق
اصلاح زیرساختهای آب و فاضلاب
برداشت تحلیلی:
بودجه ۱۴۰۵ نسبت به سالهای قبل، توجه صریحتر و ساختاریتری به مدیریت منابع طبیعی و اصلاح الگوی مصرف دارد؛ رویکردی که با ادبیات توسعه پایدار همراستا است.
۷. جمعبندی تحلیلی
بودجه ۱۴۰۵ ایران را میتوان اینگونه توصیف کرد:
بودجهای بزرگ، دولتمحور و متکی بر شرکتهای دولتی
تلاش برای کنترل کسری بودجه از مسیر افزایش درآمدهای مالیاتی و انتشار اوراق
تمرکز بالا بر هزینههای جاری در برابر رشد محدود اعتبارات عمرانی
گامهای تدریجی اما مهم در اصلاح الگوی مصرف انرژی، مدیریت منابع آب و عدالت مالیاتی
بودجه ۱۴۰۵ در مقایسه با ۱۴۰۴:
انضباط مالیاتی بیشتر
توجه پررنگتر به انرژی، آب و محیطزیست
افزایش چشمگیر جرایم برداشت غیرمجاز آب
افزایش هزینه برق مصرفی مازاد بر الگو تا ۳۰۰ درصد قیمت تأمین
صریح و پلکانی شدن عوارض مصرف انرژی
برجستهتر شدن سیاستهای بهینهسازی انرژی
منفیتر شدن تراز عملیاتی
رشد واقعی محدود رفاه عمومی
تداوم دولتمحوری و شرکتسالاری (سهم حدود ۶۰ درصدی از کل بودجه)
جمعبندی نهایی در یک جمله:
بودجه ۱۴۰۵ نسبت به ۱۴۰۴ «واقعبینانهتر اما سختگیرانهتر» است؛ با تمرکز بر کنترل مصرف (در راستای بهینهسازی انرژی) و افزایش فشار مالیاتی (افزایش درآمد ابرازی مؤدیان به ۴۵ درصد)، نه افزایش محسوس رفاه عمومی.
دکتر سیاوش سیار ایرانی
