بازار لوازم یدکی خودرو در ایران یکی از معدود بخشهای اقتصادی است که قواعد معمول عرضه و تقاضا در آن به شکلی متناقض عمل میکند. در حالیکه در بیشتر صنایع، کاهش قدرت خرید مردم به افت فروش منجر میشود، در این بازار دقیقاً برعکس است: هرچه وضعیت اقتصادی خانوارها سختتر میشود، رونق خرید قطعه یدکی بیشتر میشود. همین تضاد است که کارشناسان از آن با عنوان «پارادوکس بازار لوازم یدکی» یاد میکنند.
یک بازار که با رکود، رشد میکند
طبق پژوهشی که چند سال پیش توسط استارتاپ بانیترو -فعال در حوزه نوبتدهی آنلاین تعمیر خودرو- انجام شد، ارزش بازار لوازم یدکی و خدمات خودرو در ایران بیش از ۲۷ هزار میلیارد تومان برآورد شده بود؛ رقمی که بانیترو آن را عددی محافظهکارانه و کمتر از واقعیت میدانست. منطق این رشد ساده است: وقتی توان مالی خانوارها برای خرید خودروی نو یا حتی دست دوم سالم کاهش مییابد، مالکان خودرو بهجای تعویض، به سراغ تعمیر و نگهداری خودروی فعلی خود میروند و همین موضوع تقاضا برای قطعه یدکی را بالا نگه میدارد.
دو بازار موازی، دو سرنوشت متفاوت
نکته دیگر در این پارادوکس، شکاف عمیق میان بازار قطعات خودروهای داخلی (سایپا و ایرانخودرو) و خودروهای وارداتی است. برای محصولات داخلی، دو برند رسمی «ایساکو» (ایرانخودرو) و بستهبندی اختصاصی سایپا در کنار دهها تأمینکننده مستقل مانند بوش، دنسو، والئو و موبیس فعالیت میکنند و نسبتاً بازار شفافی دارند.
اما برای خودروهای وارداتی، داستان فرق میکند. نبود نمایندگی رسمی برندهای خارجی در ایران، که عمدتاً ناشی از تحریمها است، باعث شده بازار این قطعات بهشدت کدر و غیرشفاف باشد. در این فضا، هم فروشنده و هم خریدار غالباً میدانند که قطعهای که رد و بدل میشود، حتی در بهترین حالت، کپی باکیفیت از نمونه اصلی است، اما به دلیل نبود گزینه دیگر، همین مسیر را ادامه میدهند.
روایت یک فعال بازار
به گفته یک فعال باسابقه بازار لوازم یدکی، تجربه نشان داده مشتری در شرایط تورمی، دیگر دنبال خرید خودروی جدید نیست و ترجیح میدهد با تعمیر و نگهداری بهتر، عمر خودروی فعلیاش را طولانیتر کند؛ و دقیقاً همین رفتار است که فروش قطعه را، برخلاف تصور عمومی، در دوران رکود اقتصادی نیز پابرجا نگه میدارد.
هر چه قدرت اقتصادی جامعه کاهش پیدا کند، بازار لوازم یدکی به شکل معناداری بزرگتر میشود، چون مصرفکننده در چنین شرایطی امکان تعویض کالا را ندارد و سعی در تعمیر و بهبود بهرهوری آن دارد.
چالش اصالت قطعه
یکی دیگر از ابعاد این پارادوکس، تضاد میان حجم بالای تقاضا و دشواری دسترسی به قطعه اصل است. در حالیکه بیش از ۱۵۰ برند و دهها هزار قلم کالا در فروشگاههای تخصصی عرضه میشود، تضمین اصالت قطعه همچنان دغدغه اصلی خریداران باقی مانده است؛ موضوعی که باعث شده فروشگاههای معتبر، تضمین بازگشت وجه در صورت غیراصل بودن کالا را بهعنوان مزیت رقابتی اصلی خود معرفی کنند.
جمعبندی
بازار لوازم یدکی خودرو در ایران آینهای از وضعیت کلی اقتصاد کشور است؛ بازاری که نه از رونق اقتصادی که از سختی معیشت تغذیه میکند. تا زمانی که چرخه فرسودگی ناوگان خودرویی کشور و محدودیت دسترسی به خودروی نو ادامه داشته باشد، این پارادوکس -رشد در دل رکود- همچنان پابرجا خواهد ماند.
