صنعت خودروی ایران طی دو دهه گذشته بیشترین وابستگی به ارز را داشته و در مقابل، کمترین ارزآوری را برای کشور به همراه آورده است. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارشی تازه اعلام کرده وابستگی شدید به واردات قطعات، فناوریهای خارجی و ضعف در تولید داخلی، این صنعت را در برابر نوسانات ارزی و تحریمها به یکی از آسیبپذیرترین بخشهای اقتصاد ایران تبدیل کرده است.
وابستگی گسترده به واردات
بر اساس این گزارش، در زنجیره تولید خودرو، تقریباً همه چیز از مواد اولیه خاص گرفته تا قطعات الکترونیکی و موتوری، وارداتی است. حتی تجهیزات خطوط تولید و فناوریهای طراحی و تست خودرو نیز از خارج کشور تأمین میشوند. همین موضوع باعث شده خودرو در رده بالاترین صنایع از نظر ارزبری کوتاهمدت و بلندمدت قرار بگیرد.
به عبارت دیگر، خودروی داخلی نه تنها خودکفا نیست، بلکه عملاً به مونتاژی وابسته تبدیل شده است که برای ادامه فعالیت نیاز مداوم به منابع ارزی دارد.
بحران تراز ارزی
آمارهای رسمی نشان میدهد در سال ۱۴۰۳ بیش از ۲.۱ میلیارد دلار صرف مونتاژ خودرو در کشور شده، در حالیکه برای واردات مستقیم خودروهای کامل فقط ۱.۵ میلیارد دلار هزینه شده است. با این حال صادرات خودرو و قطعات ایرانی تقریباً هیچ سهمی در بازار جهانی ندارد.
در واقع، صادرات این صنعت تنها ۰.۹ درصد از تقاضای داخلی را پوشش داده، اما ۲۳.۲ درصد نیاز آن به واردات وابسته است. نتیجه آنکه خالص ارزآوری صنعت خودرو منفی ۲۲.۳ درصد بوده است؛ یعنی بیش از آنچه ارز وارد کشور کند، مصرف میکند.
دلایل ارزبری بالا
-
عمق پایین تولید داخلی: قطعهسازان داخلی بیشتر بر تولید قطعات قدیمی تمرکز دارند و توان ساخت قطعات پیشرفته یا صادراتی را ندارند.
-
انحصار و نبود رقابت: سازوکار حمایتی موجود به جای افزایش بهرهوری، انگیزه ارتقا را از بین برده است.
-
وابستگی به فناوری خارجی: بخش عمده فناوریهای تولید، طراحی و مونتاژ از خارج وارد میشود.
پیامدها و راهکارها
این شرایط باعث شده صنعت خودرو به جای کمک به تراز ارزی کشور، فشار بیشتری بر منابع ارزی وارد کند. کارشناسان معتقدند سیاستگذاران باید شاخص تراز ارزی را معیار اصلی حمایت از صنایع قرار دهند و در عین حال با اقداماتی مانند:
-
تقویت زنجیره تأمین داخلی،
-
سرمایهگذاری در فناوری،
-
ایجاد فضای رقابتی،
-
و هدفمند کردن یارانههای ارزی
وابستگی این صنعت را کاهش دهند.
