امضای توافق برجام در تیرماه ۱۳۹۴ نقطه عطفی در مسیر صنعت خودروی ایران بود. این توافق نهتنها بخشی از تحریمهای بینالمللی را برداشت، بلکه افق جدیدی برای همکاریهای خارجی، انتقال فناوری و نوسازی خطوط تولید ترسیم کرد. صنعت خودرو شاید بیش از هر حوزه دیگری از فضای پسابرجام بهره برد. بازگشت برندهای معتبر جهانی، امضای قراردادهای مشترک، سرمایهگذاری مستقیم و ارتقای استانداردهای تولید از جمله مهمترین دستاوردهای آن دوره بود.
اما این دوران طلایی تنها سه سال به طول انجامید. خروج آمریکا از برجام در اردیبهشت ۱۳۹۷ و بازگشت تحریمها، بهسرعت روند پیشرفت را متوقف کرد و خودروسازی را بار دیگر به عقب راند. پروژههای مشترک نیمهکاره ماندند، شرکای خارجی از کشور خارج شدند و صنعت ناگزیر به بازگشت به مسیر مونتاژ و تولید مدلهای قدیمی شد. این تجربه نشان داد که توسعه پایدار بدون اتصال به زنجیره جهانی، تنها یک شعار است.
فصل شکوفایی: بازگشت غولهای خودروسازی
پس از لغو تحریمها، توجه خودروسازان مطرح جهان به ایران جلب شد. گروه PSA (پژو-سیتروئن)، رنو، فولکسواگن، بنز و هیوندای، با مدلهای جدید و برنامههایی برای سرمایهگذاری مستقیم یا جوینتونچر وارد بازار ایران شدند. همکاریها فراتر از فروش خودرو بود و زنجیرههایی از تولید، تأمین قطعه و انتقال فناوری را شکل داد.
در همین دوره، تولید خودرو از ۹۱۶ هزار دستگاه در سال ۱۳۹۴ به یکمیلیون و ۶۰۰ هزار دستگاه در سال ۱۳۹۶ رسید و ایران را در میان ۱۰ کشور اول تولیدکننده خودرو در جهان قرار داد. مدلهایی همچون پژو ۲۰۸، ۳۰۱ و ۲۰۰۸ و محصولات سیتروئن مانند C4 و C6 به بازار آمدند و استانداردهای ایمنی و زیستمحیطی ارتقا یافت.
همچنین، همکاریهای تازه در زنجیره تأمین و قطعهسازی منجر به کاهش وابستگی به واردات، ثبات نسبی قیمتها و حل بخشی از بحران کمبود قطعه شد.
بازگشت تحریمها؛ افول دوران طلایی
در پی خروج آمریکا از برجام، خودروسازان اروپایی یکی پس از دیگری ایران را ترک کردند. شرکتهایی مانند پژو-سیتروئن برای پرهیز از مواجهه با تحریمهای ثانویه آمریکا، فعالیتهای خود را متوقف کردند. بسیاری از پروژههای در حال اجرا ناتمام ماند و فرصتهای شغلی قابل توجهی از بین رفت.
حتی شرکای چینی که تصور میشد در شرایط تحریم پابرجا بمانند، عقبنشینی کردند یا فعالیت خود را کاهش دادند. در نهایت، صنعت خودرو بار دیگر در خلأ همکاری خارجی گرفتار شد.
نگاه منتقدان؛ نگاهی دیگر به برجام
با وجود دستاوردهای متعدد، برجام منتقدانی نیز دارد؛ کسانی که آن را مسبب تقویت روند مونتاژ در صنعت خودرو میدانند. آنها معتقدند اتکا به برندهای خارجی مانع توسعه فناوری بومی شده و بازگشت تحریمها، صنعت را وادار به خوداتکایی کرده است.
با این حال، تجربه ورود سرمایه، دانش فنی و مدیریت نوین در دوره پسابرجام، درسهایی کلیدی برای آینده اقتصاد ایران بر جای گذاشت.
درسهای برجام برای آینده صنعت خودرو
تجربه برجام نشان داد که تنوعبخشی به شرکای خارجی، راهکار مؤثری برای کاهش آسیبپذیری در برابر بحرانهای سیاسی است. همچنین تأکید بر سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، مسیر دستیابی به فناوری بومی را هموار میکند.
پیام اصلی برای سیاستگذاران روشن است: اگر راه برای حضور بینالمللی باز باشد، شکوفایی صنعت خودرو ممکن است؛ اما در غیر این صورت، دستاوردهای بهدستآمده با اولین تندباد سیاسی از بین خواهند رفت.
